Ali Haydar Bey zeka testlerinin bilgi yoklaması olmaması gerektiğini vurgulamakta; bu nedenle zekanın, yeteneğin, kabiliyetin, istidadın özellikle özel kabiliyetlerin süreç tanılaması ile yapılmasını önermektedir. Söz konusu süreç tanılamasının da indi (sübjektif) kanaat ve yargılarla değil; somut bulgu, eser ve ürün odaklı yapılmasını bu konuda sicil defterine yazılan bulgu ve kanaatlerinde mutlaka bir ürün dosyasında tutulmasını önermektedir. Günümüzdeki rehberlik dosyalarından farklı olarak “talebe sicil dosyası”nda tanılamayı yapan öğretmenin bir sayfalık fotoğraflı biyografisine, mesleki çalışmalarına yer ayrılmış; bu sayfanın doldurulması da zorunlu tutulmuştur.Zeka ve yeteneklerin tanılanması ile ilgili bölümde “yaratılcılık”a özel önem verilmiş; yaratıcılık ibda, icat ve keşif ile ilişkilendirilmiştir. Yaratıcılığın farklı alanlarda tezahürünü somut bulgulara dayandırmak için her bir alana özgü ürün değerlendirmesini önermiştir. Yine bu bölümde Ali Haydar Bey farklı özel yetenekler için eğitimin farklılaştırılmasını ve sanat dalları için genel eğitimden ayrı güzel sanatlar eğitimini önermektedir. Cumhuriyet dönemi eğitim tarihimizde ÖZEL YETENEK (hususi kabiliyet) terimini ilk kullanan eğitim bilimci Ali Haydar Bey olmuştur. Bu terim ilk kez bu eserde kullanılmıştır.

Eserin karakter ile ilgili bölümünde yazar kuram ve uygulamalara yer verdikten sonra karakterin bilgi ile ölçülemeyeceğini örneklerle açıklamaktadır. Karaktere etki eden faktörleri de ayrı ayrı açıklamaktadır.

Lise ve Orta Mekteplerde Talebe Sicil Defteri Tutmaya Mahsus TEDKİKAT-I RUHİYE REHBERİ” ve “Talebe Sicil Defteri” adlı her iki eser bu çalışmada birinci baskılarına sadık kalınarak; önce Osmanlıca asılları, ardından günümüz alfabesi ile transkriptleri ve günümüz Türkçesine uyarlaması yapılmıştır. Uyarlama çalışmasında yine Ali Haydar Bey’in kullandığı son dönem eserlerindeki kelime, kavram ve terimlerden yararlanılmıştır. Günümüz Türkçesine uyarlama çalışması özellikle lisans öğrencileri ve tarih dışındaki alan öğretmenlerimiz için önerilmektedir. Alana dair araştırma yapan akademisyen, uzman ve araştırmacılar ile asıl kaynağa ulaşmak isteyen öğretmenlerimiz için transkript metni çalışmaya dahil edilmiştir. Transkript metninde de günümüz Türkçesine uyarlanan metinde de; Osmanlıca orijinal baskı metnin sayfa numaralandırmasına ve içerik düzenlenmesine karşılaştırmada kolaylık sağlaması için sadık kalınmıştır. İçindekiler kısmında üç sütunlu safya numarası her üç metne ulaşım için ayrı ayrı bağlantılanmıştır. Sayfa numaralarına tıklanarak aynı sayfanın üç ayrı versiyonuna da ulaşılabilmektedir.

Türkiye’de ortaokul ve lise öğrencilerinin zeka, kabiliyet, istidat, yetenek, özel yetenek, ahlak ve karakterlerinin tanılanması, raporlanması, dosyalanması ve eğitimine dair dönemin Milli Eğitim Bakanlığı (Maarif Nezareti)’ca Ali Haydar Bey’e hazırlatılan bu iki eseri araştırmacıların, uzmanların ve öğretmenlerin, hassaten psikolojik danışman ve rehber öğretmenlerimizin istifadesine sunmaktan onur duyarım.