DOĞU TÜRKİSTAN Mehmet Emin Buğra tarafından kaleme alınan ve 1952 yılında İstanbul’da yayımlanan “Doğu Türkistan Tarihi, Coğrafi ve Şimdiki Durumu” adlı eser , 20. yüzyılın ortalarında bölgede yaşanan siyasi, askeri ve sosyo-ekonomik dönüşümleri aktaran birinci elden bir kaynak ve dönem belgesidir. Müellif, eseri kaleme alma amacını, Türkiye kamuoyundaki bilgi eksikliğini gidermek ve bölgenin mevcut durumuna dair nesnel bir veri akışı sağlamak olarak ifade etmektedir. Kitap; coğrafi yapı analizi, kronolojik tarih özeti, 1931-1934 inkılap süreci ve 1934-1952 yılları arasındaki Sovyet-Çin kontrol mekanizmaları olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır.

Eserin coğrafi ve demografik inceleme bölümünde, “Sinkiyang” (Yeni Eyalet) adlandırmasının 1877 sonrasında Çin yönetimi tarafından idari bir refleksle üretildiği, ancak yerel halkın etnik ve kültürel kimliği nedeniyle bu tanımı benimsemediği belirtilmektedir. Taklamakan Çölü, Tanrı Dağları ve Altay Sıradağları gibi coğrafi unsurların bölgedeki yerleşim modellerini, tarımsal faaliyetleri ve askeri lojistiği doğrudan sınırlandırdığı aktarılmaktadır. Eserin tarihsel anlatı kısmında, Hun (Kun), Göktürk ve Karahanlı dönemlerinden itibaren bölgede kurulan siyasi yapılar özetlenerek, İslamiyetin kabulüyle birlikte yaşanan kültürel ve hukuki dönüşüm kronolojik bir dizgeyle sunulmaktadır.

Kitabın odak noktasını oluşturan 1931 Kumul Vakası ile başlayan bölgesel isyanlar, merkezi otoritenin zayıflamasıyla birlikte geniş çaplı bir ihtilal hareketine dönüşmüştür. Mehmet Emin Buğra’nın askeri komutayı üstlendiği Hoten bölgesindeki yerel başarılar, diğer bölgelerle birleşerek 12 Kasım 1933’te Kaşgar merkezli Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin ilanıyla sonuçlanmıştır. Eserde, bu cumhuriyetin yıkılış süreci askeri ve diplomatik verilerle analiz edilmektedir. Siyasi yapının çöküşündeki temel etkenler; Sovyet Rusya’nın Çinli General Şin-Şi-Sey’e sağladığı motorize birlik, tank ve uçak desteği, yerel güçler arasındaki koordinasyon eksikliği ve stratejik yönetim hataları olarak sıralanmaktadır. 1934-1952 dönemini kapsayan son bölümde ise Sovyet ve Çin yönetimlerinin bölgedeki kontrol mekanizmaları; gizli ticaret anlaşmaları, yeraltı kaynaklarının (uranyum, volfram, petrol) işletilmesi, dinî ve kültürel kurumların (medrese, vakıf mülkleri) kamulaştırılması ve muhalif unsurların tasfiyesi gibi idari ve ekonomik uygulamalar üzerinden rasyonel bir dille incelenmektedir.

Eserde adı geçen aktörler, dönemin siyasi ve askeri elitlerini temsil etmektedir. Müellif Mehmet Emin Buğra, Hoten bölgesindeki muvakkat hükümetin askeri liderliğini yürütmüş, 1940’lardaki karma yönetimde bayındırlık bakanlığı ve vali muavinliği görevlerinde bulunarak olayların karar mekanizmasında yer almıştır. İhtilal sürecinin sivil ve hukuki ayağını organize eden Sabit Damolla, Kaşgar’da kurulan cumhuriyetin başbakanlığını üstlenmiş, ancak askeri çöküşün ardından esir alınarak tasfiye edilmiştir. Kumul isyanının askeri figürü Hoca Niyaz Hacı, cumhuriyetin muvakkat cumhurreisi ilan edilmiş, fakat Sovyet Rusya ile girdiği diplomatik angajmanlar ve uzlaşı arayışları neticesinde daha sonra tasfiye edilen bir figür olarak resmedilmektedir. İsa Yusuf Alptekin ise entelektüel ve diplomatik kanatta yer alarak Çin genelinde çıkardığı yayınlarla (Altay, Türkistan Avazı) konuyu uluslararası platformlara taşımaya çalışmış ve eyalet hükümetinin başsekreterliğini yürütmüştür. Askeri kademede yazarın kardeşleri General Abdullah ve General Nurahmet, Tungan güçlerine karşı yürütülen cephe savaşlarında hayatlarını kaybetmişlerdir. 1949 sonrasındaki komünist Çin işgaline karşı Altay bölgesinde silahlı direniş gösteren Kazak liderler Osman Batur ve sabık Maliye Nazırı Canım Han, 1951 yılında esir alınarak Ürümçi’de infaz edilmişlerdir. Karşı cephede ise Sovyet Rusya ile gizli ittifaklar kurarak bölgede otoriter bir yönetim tesis eden Çinli askeri vali Şin-Şi-Sey ile 1949 yılında milliyetçi güçlerin çekilmesi üzerine Doğu Türkistan’ı kayıtsız şartsız komünist Çin ordularına teslim eden Vali Burhan, dönemin idari kırılma noktalarını oluşturan bürokratik figürler olarak kayda geçmiştir.

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ (Sayfa 3)

COĞRAFYA (Sayfa 5)

TARİHÇE (Sayfa 8-27)

Kun devleti

Gök Türk devleti

Dokuzuncu yüzyıldaki hadiseler

Karahanlar devleti

İslamiyetin teessüsü

Doğu ve Batı Türkistanın birleşmesi

Karahıtay devleti

Moğul devri

Saidiye devleti

Kalmuk devleti

Çinin Doğu Türkistanı istilası

Çine Karşı inkilaplar

Doğu Türkistanın istiklali

Yine Çin istila devresi

BÜYÜK İNKİLÄP (Sayfa 28-45)

Kumul vakası

Turpan vakası

Hoten vakası

Kuça, Aksu ve Kaşğar vakaları

Altay ve Tarbağatay vakaları

İnkilabın sona ermesinin büyük sebepleri

Rus ile Cin şu rin

Hoca Niyaz ile Rus

Doğu Türkistandan Rus kontrolunun başlaması

Ma cung yin ve İnkilapçılar

İnkilapçılar arasında kargaşalıklar

Hoca Niyazın güneye çekilmesi ve Doğu Türkistan Cumhuriyetinin ilanedilmesi

Hoca Niyaz ve Rus anlaşması

Ma cung yin ve general Cang aleyhine Şin şı seye Rus yardımı

Hoten hükümetinin iç siyaseti ve hariç ile münasebeti

Kaşgarda Doğu Türkistan hükûmeti

Tungan ve Hoca Niyaz

Hoca Niyaz ile Ben

Ma cung yin ile benim savaşlarım

Hoca niyaz ile aramızda geçen son hadiseler

DOĞU TÜRKİSTANIN ŞİMDİKİ VAZİYETİ (Sayfa 47-65)

Rus kontrolunun çeşitli safhaları

1934-37 arasında halkın çektiği zulümler

Komünist zulmüne karşı isyan, yine Rus askeri

1937 den sonraki komünist mezalimi

Altayda inkilap

Rus kontrolünün yok olması

Doğu Türkistanda Çin hükümeti

Çin merkezinde Doğu Türkistan milliyetçileri

İli inkılabi

İli inkılabına Rus müdahalesi

Yurt içinde milliyetçilerin rolü

Birleşen hükümet

Milliyetçiler ve Çinliler

Mes’ut Sabrinin yerine Burhan

Doğu Türkistan ve Rus muahede konuşmaları

Komünist beşinci kolu

DOĞU TÜRKİSTANI KOMÜNİST ÇİNİN İSTİLASI (Sayfa 66-80)

Biz niçin ve ne şekilde yurdu terkettik

Komünist istilasından sonra

Toptan öldürme ve habsetmeler

Mecburî iş kampları

Din ve kültüre karşı baskılar

Çinden göçmen getiriliyor

İktisadî ezişler

Başka türlü zulümler

DOĞU TÜRKİSTANDA RUS KONTROLÜ (Sayfa 82-87)

Askeri bakımdan

Siyasî bakımdan

İktisadi bakımdan

Stratejik bakımdan

Atom fabrikası ve tecrübesi

Kültür bakımından

KOMÜNİSTLERE KARŞI MİLLİ MÜCADELELER (Sayfa 88-93)

Osman Batur ve Canımhan

Orazbay çetesi

Rahmanoğlu çetesi

Şarkı Türkistan partizanları

Ali bey ve Hüseyin

Suyikastlar sabotajlar

BİTİRİRKEN (Sayfa 94)

Eastern Turkistan: Its History, Geography, and Current Status,” authored by Mehmet Emin Buğra and published in Istanbul in 1952, serves as a primary source and contemporary document reflecting the political, military, and socio-economic transformations in the region during the mid-20th century. The author states that his objective in writing this work is to address the lack of information within the Turkish public and to provide an objective flow of data regarding the region’s contemporary conditions. The book is structured into four main sections: geographical analysis, a chronological historical summary, the 1931–1934 revolutionary period, and the mechanisms of Soviet-Chinese control between 1934 and 1952.

In the geographical and demographic analysis section, the text notes that the designation “Sinkiyang” (New Province) was produced by the Chinese administration after 1877 as an administrative reflex, but the local population did not adopt this definition due to their distinct ethnic and cultural identity. It is stated that geographical factors such as the Taklamakan Desert, the Tian Shan (Tanrı) Mountains, and the Altai Mountains directly constrained regional settlement models, agricultural activities, and military logistics. In the historical narrative section, the political structures established in the region since the Hun (Kun), Göktürk, and Karahanlı eras are summarized, presenting the cultural and legal transformations following the adoption of Islam in a chronological sequence.

The focal point of the book examines the regional uprisings that began with the 1931 Kumul Incident, which escalated into a large-scale revolutionary movement as central authority weakened. The local successes in the Khotan (Hoten) region, where Mehmet Emin Buğra assumed military command, culminated in the declaration of the Turkish Islamic Republic of Eastern Turkistan centered in Kashgar on November 12, 1933. The text analyzes the collapse of this republic through military and diplomatic data. The primary factors listed for the collapse of this political structure include the motorized units, tanks, and aircraft support provided by the Soviet Union to the Chinese General Sheng Shicai (Şin-Şi-Sey), coordination deficiencies among local forces, and strategic management errors. The final section, covering the 1934–1952 period, utilizes an analytical tone to examine the control mechanisms of the Soviet and Chinese administrations through administrative and economic policies, such as secret trade agreements, the exploitation of underground resources (uranium, wolfram, petroleum), the nationalization of religious and cultural institutions (madrasas, waqf properties), and the liquidation of dissident elements.

The actors mentioned in the work represent the political and military elites of the period. The author, Mehmet Emin Buğra, led the military command of the provisional government in the Khotan region and later served as the minister of public works and deputy governor in the coalition administration, placing him directly within the decision-making mechanisms. Sabit Damolla, who organized the civil and legal dimensions of the revolutionary process, served as the prime minister of the republic established in Kashgar but was liquidated after the military collapse. Hoca Niyaz Haci, a military figure of the Kumul uprising, was declared the provisional president of the republic, though he is depicted as a figure who was later liquidated following his diplomatic engagements and search for consensus with the Soviet Union. Isa Yusuf Alptekin operated on the intellectual and diplomatic fronts, attempting to bring the issue to international platforms through publications across China (such as Altay and Türkistan Avazı) and serving as the secretary-general of the provincial government. On the military front, the author’s brothers, General Abdullah and General Nurahmed, lost their lives during frontline battles conducted against Tungan forces. Following the post-1949 Communist Chinese occupation, Kazakh leaders Osman Batur and the former Minister of Finance, Canimhan, who maintained armed resistance in the Altai region, were captured and executed in Ürümçi in 1951. Conversely, the Chinese military governor Sheng Shicai, who established an authoritarian administration in the region through secret alliances with the Soviet Union, and Governor Burhan, who unconditionally surrendered Eastern Turkistan to the Communist Chinese armies in 1949 following the withdrawal of nationalist forces, are recorded as bureaucratic figures marking the administrative turning points of the era.